Ney Hakkında

Osmanlı dönemi müziğinin en önemli üflemeli çalgılardan Ney, insanoğlunun ürettiği belkide ilk çalgılardan biri olan ve kamıştan üretilmiş üflemeli çalgılarından olup, tarihin derinliklerinden gelmiş ilkel donanımlı bir çalgı olmasına karşın, insanı etkileyen uhrevi ve doğal bir sese sahiptir.

Kelime olarak kamış anlamına gelen Farsça nay sözcüğünden türemiştir. Ney üfleyenlere neyzen veya nayi denmektedir.

Ney sabit akortlu çalgılar arasında yer alır. Akorda, perdelerinin açkısı sırasında gelir ve öylece kalır.

Yapımında kullanılacak kamışın dokuz boğumlu olması gerekir. Kamışını içi boşaltılırak üretilen ney in en üstteki boğumu tam açılmaz ve yarım bırakılır. Ney e ses veren delikler (perdeler) üstten alta doğru boğumlara belli bir sıra ile dağılırlar. Ney de biri arkada olmak üzere toplam 7 delik bulunur.

Neyin ilk boğumu olan Boğaz boğumu üstünde yer alan çalgının üflenen ucuna genellikle manada boynuzundan yapılan ve başpare adı verilen bir başlık takılır. Kamışın her iki ucuna, çatlamasını önlemek için gümüşten birer yüzük (parazvane) geçirilir.

Bolâhenk Nısfiye (Ana âhenk)	505-525 mm.
Bolâhenk-Sipürde Mâbeyni (Ara âhenk)	545-565 mm.
Sipürde (Ana âhenk)	580-600 mm.
Müstahsen (Ara âhenk)	615-635 mm.
Yıldız (Ana âhenk)	645-665 mm.
Kız (Ana âhenk)	685-715 mm.
Kız-Mansur Mâbeyni (Ara âhenk)	730-760 mm.
Mansur (Ana âhenk)	770-810 mm.
Mansur-Şah Mâbeyni (Ara âhenk)	820-860 mm.
Şah (Ana âhenk)	865-895 mm.
Dâvud (Ana âhenk)	900-940 mm.
Dâvud-Bolâhenk Mâbeyni (Ara âhenk)	960-1000 mm.
Bolâhenk (Ana âhenk)	1010-1050 mm.

(Ethem Ruhi Üngör koleksiyonunda, Neyzen Sencer Derya yapımı takım neyler)

Eskiden ney yapıp satmak iyi karşılanmadığı için her neyzen ney yapmayı da bilmek zorundaydı. Fakat günümüzde bu zorunluluğun ortadan kalkması ney üretimi yapan deneyimli birçok atölyenin bulunması ney çalmayı isteyenler için büyük bir kolaylık doğurmuştur. 

Ney ilk bakışta basit bir alet gibi görünmesine karşın aslında oldukça bilgi ve tecrübe isteyen bir sürecin sonunda çalmaya hazır hale gelebilmektedir. Sarı renkli sert ve sık lifli, olgunlaşmış kamışlardan yapılan neyin dokuz boğum olmasına ve boğumların birbirlerine yakın olmalarına dikkat edilir. Eğer kamış olgunlaşmadan kesilirse ileride neyde buruşmalar oluşmaktadır. Bugün ney yapımında en çok tercih edilen kamışlar Hatay ili Asi Nehri ve Samandağı bölgelerinde yetişmektedir. Türkiye’nin dışında ise Nil Nehri kıyıları ve Suriye’de uygun kamışlar yetişmektedir. Kamışlar kesildikten sonra yaz sıcağında kurumaya bırakılır. Bazı kamışlar doğal etkiler yüzünden eğildikleri için daha sonradan ateş ya da buhar kullanılarak düzeltilirler. Gerekli ham maddeyi bulmak ise hiç de kolay değildir çünkü binlerce kamış içerisinden ney yapımına uygun ancak bir ya da iki kamış çıkmaktadır.

Ney için uygun olan kamış ilk önce yapraklarından arındırılır ve boyu belirlenir. Daha sonra demir bir burgu ile içi boşaltılır. Neyin ileride uçlarından çatlamaması için uç kısımlarına yüzük biçiminde parazvane denen parçalar takılır. Bu neye estetik bir görüntü de kazandırır. Arkasından neyin üfleme kısmına başparesi eklenir. Bu Anadolu neyine özgü bir parçadır. Yapımı için geçmiş dönemlerde Fildişi, Manda boynuzu gibi malzemeler kullanılırken günümüzde ses kalitesi ve sağlıklı olması açısından bir çeşit sıkıştırılmış plastik olan derlin maddesi tercih edilmektedir. Daha sonra neyin uzunluğuna göre açılacak deliklerin yerleri tespit edilir ve delikler açılır. Neyde yedi perde (delik) bulunmaktır. Bunlardan altısı önde biri arkadadır.

Tüm bunlardan sonra neyin bakımı da ses kalitesinin düşmemesi, neyin çatlamaması için gereklidir. Sıcağa ya da soğuğa maruz kalmaması, dik olarak duvara yaslanmaması hava almayan ortamlarda saklanmaması gereken ney düzenli olarak ince kokusuz yağlar ile yağlanmalıdır da. Günümüzde bir müzik evinde bulunabilecek ney metotlarında bu konuyla ilgili ayrıntılı bilgiye ulaşılabilmektedir.

Birçok çeşidi bulunan ney boylarına ve çıkardıkları seslere göre isimlendirilmişlerdir. Yaklaşık 505-525 mm. arasında değişen bir uzunlukla başlayan ney çeşitleri 1010-1050 mm’ye kadar gider ve uzunluklarına göre 13 farklı isim altında anılırlar. Günümüzde ney kurslarında öğrenciler arasında bir bütünlük sağlamak amacıyla genelde uzunluğu 685-715 mm arasında değişen ve Kız Ney olarak adlandırılan ney kullanılmaktadır. Kullanılan bu neylerde genellikle günümüz teknolojisi sayesinde plastik maddelerden oldukça ucuza mal edilen aletlerdir. İlk etapta bu plastik neylerle neyden ses çıkarmasını öğrenen ve temel düzeyde Türk Klasik Müziği eğitimi alan öğrencilerden bilgilerini ilerletmek isteyenleri daha ileri dersler için kendi boylarına uygun kamış neyler almaktadırlar. Fakat bir çok neyzen başlangıçta dahi olsa ney çalmak isteyenlerin kendi boylarına uygun kamış bir ney almalarını tavsiye etmektedirler. Plastikten kamış neye geçenlerin belli bir süre uyum zorluğu yaşamaları ve asıl ses rengini ve kıvraklığını kamışta veren bu aletin plastikte istenilen kaliteyi vermemesini buna neden olarak gösterilmektedir.

Neyden ses çıkarması aşılacak ilk zorluktur. Bazen neyzen adaylarının günlerce boş kamıştan ses çıkarmak için uğraştıkları görülür. Fakat bir kez neyin insanı rahatlatan sesi ile tanışmak devam etmek için daha büyük bir istek yaratır. Bu ilk zorlu çalışmadan sonra daha da sebat gerektiren bir aşamaya geçilir, çünkü ön tarafında 6 arkasında 1 deliği bulunan bu aletten istenilen sesleri çıkarmak için sadece delikleri açıp kapamak yeterli değildir. Verilen nefesin şiddeti ve neyin dudaklar ile yaptığı açıya göre bir delikten dört farklı ses çıkarmak mümkündür. Ayrıca deliklerden bazılarının yarım ya da tam açılmasına göre de ses değişmektedir. Bunun gibi teknik zorlukların yanında ney çalmak isteyen kişilerin günümüzde ders alma olanakları da ne yazık ki çok da geniş değildir. Türkiye’de geleneksel bir çalgı olan ney için birçok ilde ya kurs bulunmamaktadır ya da kurslar oldukça pahalıdır. Fakat büyük şehirlerde yaşayanlar için oldukça fazla imkan vardır. Eğer sizde ney çalmak istiyorsanız çok seçenek olmamasına rağmen Eskişehir bu konuda şanslı iller arasında bulunmaktadır. Bunun yanında internette de ney ile ilgili oldukça yararlı bilgilerin ve ney derslerinin bulunduğu sitelere ulaşabilirsiniz. Bu siteler sayesinde neyin nasıl bir alet olduğunu öğrenebilir ve ney tutuşu, çalış pozisyonları ve temel düzeyde Türk Klasik Müziği hakkında bilgi edinebilirsiniz. Bunun yanında eğer isterseniz dolduracağınız ayrıntılı bir form ile internet üzerinden size özel yapılmış garantili bir neyin siparişini de verebilirsiniz.

Günümüzde hala ney denildiğinde genelde insanların, onu tasavvuf müziği ile bağdaştırmaları ya da dinsel bir müzik aleti olarak tanımlamalarına rağmen günümüzde ney ile çağdaş müziği bir araya getiren tanınmış neyzenler de vardır. Bunların başında birçok ülkede konser veren ve elektronik müzik ile neyi birlikte kullanan Mercan Dede gelmektedir.

Ney Bakımı

Doğal malzeme olan kamıştan yapılan neyin can damarı yağ bakımıdır.
Yağ bakımı için uygun yağlar susam, badem, parafin, fındık, zeytin yağı gibi yapılardır.

Adım Adım Yağ Bakımı:

1. Neyinize uygun çapta bir yağlama tankı oluşturun
2. Neyinizi başparesini çıkarmadan tankın içerisinde en az 6 saat bekletin
3. Neyinizi çıkartın ve yapış yapış olmasını önlemek için dışındaki yğun yağı sıyırın
4. Neyinizi uygun bir bezle sildikten sonra süzdürmek için bir kabın içerisine yerleştirin.Ses haznesinin sürekli yağlı ve nemli olması gerekmektedir. Ses haznesine yağ gelmesini sağlayabilmek için neyinizi baş aşağı süzdürebilirsiniz.
5. Neyi silerken ses haznesinin içini kağıt mendil gibi malzemelerle kesinlikle silmeyin çünkü ses haznesinin altında plaka oluşturabilir ve ses niteliğini bozabilir
6. Üflemeden kaynaklanan tükrükle ses haznesinin içinin kararması normaldir.Bunun için kendi başınıza ses hanesi içerisinde işlem yapmayınız.
7. Neyinizin güzel kokması için ses haznesinin içerisine gül yağı, karanfil, zambak gibi hoşunuza giden yağlardan 3-5 damla damlatabilirsiniz.
8. Artık neyiniz üflenmeye hazır.

Not: Yağlama işlemi yazın haftada en az iki kışın bir olmak üzere en az 6 ay boyunca yapılmalıdır

Ney Yapımı

Ney yapımında kullanılan en iyi kamış Hatay İli 'nde yetişmekte olan kamıştır. Hatay kamışında boğumlar sık ve düzgün , kamış et kalınlığı nitelikli bir tını vermektedir. Ney kamışları Kasım -Aralık aylarında toplanmaktadır. Toplanan kamışlar ilk kurutma işlemi için kabukları temizlenip havalandırılır. Daha sonra ikin kurutma işlemi gerçekleştirilir. Ney yapılacak kamışın üzerinden en az bir yaz geçmelidir. Eğri kamışlar düzeltilir . İki çeşit ney açma yöntemi vardır. Klasik açkı ve kaydırma yöntemiyle açkı. Neyin içi boşaltıldıktan sonra ölçülere göre delikler açılır. Parazvane takılır. Başpare bindirilir. Akordu kontrol edilen ney artık üflenmeye hazırdır. Başpare yapımında Manda boynuzu, Fil dişi, Derlin, Fiber  gibi malzemelr kullanılmaktadır. Turistik amaçlı neylerde Şimşir, abanoz ağacı gibi ağaçlardan başpare kullanılabilmektedir. Neyler düzenli olarak yağlanmalıdır.

Ney'in Kısımları

Kamış

Ney iki ucu açık silindir biçimli bir enstrümandır. Üfleme bölgesinde başpare içerisinde hava sıkıştırılarak ses elde edilir. Sıkışan hava kamışın içerisindeki liflerin oluşturduğu tabii kanalcılara çarparak bir titreşim meydana getirir. Sesin kaliteli çıkabilmesi için kamışın gereğinden fazla kalın çaplı veya ince çaplı olması doğru değildir . Bazı acemi ney üfleyicileri çok kalın kamışların daha iyi ses vereceğini düşünmektedirler. Bu yanlış bir yaklaşımdır. Ney boylarına göre ideal kamış çapları hesaplanmıştır. Bunlar tablo şeklinde verilmektedir. Kamış çapı arttıkça kamış et kalınlığı da artmaktadır. Eğer küçük neylerde çok kalın çaplı kamış kullanılırsa tiz ( ince ) oktavdaki sesler rahat alınamaz. Ney yapımında en çok tercih edilen kamışlar  Hatay İli Asi Nehri ve Samandağı Bölgelerinde yetişen kamışlardır. Ülkemiz dışında Nil Nehri ve Suriye’nin bazı bölgelerinde de ney kamışı yetişmektedir.  Ney yapılacak kamış binlerce kamış içerisinden özenle seçilerek alınmaktadır. Bu kamışlar Ekim- Kasım aylarında kesilmektedir. Bu aylarda kesilen kamışlar olgunlaşmış ve suyunu almıştır. Kesilecek kamışların düzgün olmasına , kabuklarının sararmış olmasına , boğum aralıklarının 7-8 cm. geçmeyecek şekilde ve birbirlerine eşit uzunluklarda olmasına özen gösterilmeli , kamış israfının önüne geçilmesi adına çok ince ve olgunlaşmamış kamışların kesilmemesi, kamış kesen kişinin mutlaka yanında ölçü götürmesi çok önemlidir. Kamış seçilirken çok kalın etli kamışlar tercih edilmez. Dış yüzeyi canlı , parlak ve lekesiz kamışlar ney yapımı için en makbul kamışlardır. Ney yapılacak kamışların 9 boğum üzerine ölçü oturacak şekilde olması gerekmektedir. Altıncı boğuma 2 Yedinci boğuma 2  ve sekizinci boğuma 2 şeklinde delikler açılır. Kamışlarda boğum aralıklar genellikle kök kısmından yukarıya doğru daralarak gider bu gibi kamışlarda yarıdan yukarıdan ney elde edilebilir. Birde kökten veren kamışlar vardır ki bunlarda kök bölgesinde boğumlar sık ve düzgündür. Bu kamışlar oldukça nitelikli ses verebilirler.

 
Parazvâne
Neyin alt ve üst tarafına takılan ve çeşitli madenlerden yapılan yüzük biçiminde parçalardır. Et kalınlığı 0,50 mm ‘den kalın olmaması gereken parazvanelerin en önemli vazifesi neyin en nazik kısımları olan uç kısımlarını kırılmalara karşı korumaktır. Bu kırılma en çok başpare takılırken olmaktadır. Ayrıca çarpma ve düşme ile de olabilir. Ney başparesi hava kaçırmaması için çok sıkı takılmalıdır. Bu işlem sırasında kamışa mukavemet katan parazvanedir. Buradan hareketle parazvanenin de sıkı ve mukavemetli olması gerekmektedir. Parazvane ayrıca neye bir estetik de katmaktadır. Parazvanenin boyu 1-1,5 cm dir. Sıs haznesi ( üflenen bölüm) bölümünde kullanılan parazvane boyu çok uzun tutulmamalıdır. Kamışın rezonansının bozulmaması için doğal yapısının elden geldiği kadar muhafaza edilmesi gerekmektedir. Ses tınısını ve kalitesini birinci derecede etkileyen ses haznesi bölümünde uzun metal parça kullanıldığında ney ses niteliğini yitirmektedir. Bu bölümde mümkünse 1 cm geçmeyecek parazvane kullanılmalıdır. Neyin alt kısmında ise 1,5 -2 cm boyunda parazvaneler kullanılabilir. Parazvane yapımında altın , gümüş , alpaka, Pirinç gibi madenler kullanılmaktadır. En çok tavsiye edilen oksitlenme az görülen alpakadır.

Başpare
Sadece Anadolu neyinde görülen neyin üfleme kısmına konulan parçadır. Fotoğrafını aşağıda verdiğimiz başpare Manda Boynuzundan yapılmıştır. Ayrıca Fildişi  , Abanoz ağacı , Şimşir ağacı , Derlin , Fiber gibi malzemelerden yapılabilmektedir. Osmanlı dönemi neylerinde fil dişi başparelere rastlanmaktadır. Ülkemizde manda yetiştiriciliği çok yaygın sayılmamaktadır. Afyon , Samsun , Kastamonu gibi illerde yetiştirilen mandanın süt ve yoğurdu çok kıymetli olduğundan kesimi fazla yapılmamaktadır. Manda boynuzu temin etmek oldukça zor bir durumdur. Tornada işlenmesi de oldukça zahmetli olan manda boynuzundan başpare üretimi giderek azalmaktadır. Bunun yerine yaygın olarak bulunabilen ve işlenmesi oldukça kolay olan “derlin” maddesi tercih edilmektedir. Derlin ses kalitesi açısından da oldukça nitelikli bir maddedir. Sıkıştırılmış sert bir plastik türü olan derlin koku yapmayan yapısıyla oldukça da sağlıklı bir ürün olarak kabul edilmektedir. Silindir kütük şeklinde satılmakta olan derlin tornaya bağlanmakta ve işlemede çok büyük kolaylık sağlamaktadır. Bazı ney yapımcıları tarafından Fiber kullanılmaktadır. Bu malzeme koku yapması ve kanserojen olmasından ötürü pek tercih edilmediği gözlenmektedir. Turistik neylerde çeşitli ağaçlardan başpare yapılmaktadır. Şimşir en çok tercih edilenidir. Başpare de belli formlar kullanılmaktadır.Kimi ustalar iç açkısını düz tercih ederken , kimileri de iç kısmını 1-1.5-2 mm girintili yapmaktadırlar. Başparenin neyin ses haznesine giren kısmı hafif konik yapılmaktadır. Koniklik neyin çatlaması riskini azaltmaktadır. Ses haznesine giren kısımda et kalınlığı 1 mm geçmemelidir. Başpare ölçüleri aşağıda verilmektedir .